مقدمه
انجمن همبستگی با پناهجویان و پناهندگان (آرسا) بیش از هفده سال است که در خط مقدم اقدامات بشردوستانه، حمایت از حقوق پناهندگان و توسعه مبتنی بر جامعه در ترکیه فعالیت می‌کند. این انجمن که در سال ۲۰۰۹ اساسگذاری و از ابتدای سال ۲۰۱۴ به‌صورت رسمی و ساختارمند فعالیت خود را آغاز کرد، از دل واقعیت‌های تلخ آوارگی و مهاجرت اجباری شکل گرفت. آرسا از همان ابتدا با تکیه بر تجربه زیسته پناهندگان، به‌عنوان یک ابتکار مردمی و داوطلبانه پا به میدان گذاشت و به‌تدریج به یکی از معتبرترین و اثرگذارترین نهادهای جامعه مدنی در حوزه پناهندگان در ترکیه تبدیل شد
در طول هفده سال گذشته، آرسا بیش از 43 پروژه و بیش از ۳۴۴ فعالیت و ابتکار را اجرا کرده و به‌طور مستقیم به بیش از 181هزار پناهنده، پناه‌جو و افراد آسیب‌پذیر از جامعه میزبان در سراسر ترکیه خدمات ارائه داده است. دامنه فعالیت‌های این انجمن شامل حفاظت، آموزش، معیشت و اشتغال، حمایت‌های روانی‌ـ‌اجتماعی، مشاوره حقوقی، کمک‌های اضطراری، همبستگی اجتماعی، برابری جنسیتی، پژوهش و فعالیت‌های آگاهی‌بخش و مطالبه‌گری است. دستاوردهای آرسا تنها در اعداد و آمار خلاصه نمی‌شود، بلکه در نظام‌ها، ساختارها، مشارکت‌ها و اعتمادی ریشه دارد که طی سال‌ها در سطوح محلی، ملی و بین‌المللی ایجاد کرده است
این بخش، مروری جامع و دقیق بر دستاوردهای انجمن آرسا در هفده سال گذشته ارائه می‌دهد و روند رشد، تأثیرگذاری، نوآوری، مشارکت‌های راهبردی و تعهد پایدار این نهاد به کرامت انسانی را به تصویر می‌کشد
ایجاد پایه‌ای مستحکم: از یک ابتکار مردمی تا یک بازیگر ملی
انجمن آرسا با هدف حمایت از پناهجویان و پناهندگان برای دسترسی به حقوق و خدمات اساسی و همچنین تقویت همزیستی مسالمت‌آمیز با جامعه میزبان تأسیس شد. این انجمن از همان ابتدا رویکرد جامعه‌محور را به‌عنوان اصل بنیادین خود برگزید؛ رویکردی که بر این باور استوار است که خود پناهندگان بهترین افراد برای شناسایی نیازها، طراحی راه‌حل‌ها و ایجاد اعتماد درون جوامع آواره هستند.
در فاصله سال‌های ۲۰۰۹ تا ۲۰۱۴، آرسا تمرکز اصلی خود را بر کمک‌های بشردوستانه مردمی، بسیج داوطلبان و ارائه خدمات مستقیم قرار داد. در این دوره شکل‌گیری، ارزش‌های محوری همچون همبستگی، فراگیری، شفافیت و پاسخگویی به‌تدریج نهادینه شد؛ ارزش‌هایی که بعدها ستون فقرات گسترش سازمانی و برنامه‌ای آرسا را تشکیل دادند.
با آغاز فعالیت رسمی از سال ۲۰۱۴، آرسا به‌عنوان یک نهاد معتبر در میان جوامع پناهنده و ذی‌نفعان محلی شناخته شد و به‌صورت پیوسته ظرفیت نهادی خود را در حوزه‌های حاکمیت سازمانی، مدیریت منابع انسانی، فناوری اطلاعات و مدیریت پروژه تقویت کرد. این مسیر، آرسا را از یک ابتکار داوطلبانه کوچک به یک سازمان ملی با نفوذ تبدیل نمود.
گسترش دامنه خدمات و افزایش تأثیر در سراسر ترکیه
یکی از مهم‌ترین دستاوردهای آرسا در هفده سال گذشته، گسترش مداوم دامنه جغرافیایی فعالیت‌ها و افزایش چشمگیر تعداد بهره‌مندان بوده است. این انجمن با داشتن دفتر مرکزی در قیصریه و شبکه‌ای گسترده از داوطلبان فعال در بیش از ۴۵ ولایت/استان ترکیه توانسته است خدمات خود را به دورافتاده‌ترین نقاط کشور نیز برساند
از طریق این شبکه گسترده، آرسا خدمات متنوعی ارائه می‌دهد، از جمله:
-
مشاوره حقوقی و اجتماعی
-
راهنمایی در روندهای ثبت‌نام و امور اداری در نهادهای مهاجرتی
-
حمایت از ثبت‌نام کودکان در مدارس و دسترسی به آموزش
-
خدمات ترجمه، تفسیر و اطلاع‌رسانی
-
راهنمایی در زمینه یافتن مسکن و فرصت‌های شغلی
شبکه داوطلبان پناهنده آرسا به‌عنوان یکی از نخستین و جامع‌ترین شبکه‌های حمایت مبتنی بر پناهندگان در ترکیه شناخته می‌شود؛ مدلی که نه‌تنها به پناهندگان، بلکه به نهادهای دولتی، سازمان‌های مردم‌نهاد، پژوهشگران و بازیگران بشردوستانه نیز یاری رسانده است
تعداد بهره‌مندان سالانه آرسا از ۳۲۴ نفر در سال ۲۰۰۹ به بیش از 21 هزار نفر در سال 2025 افزایش یافته است. این رشد پیوسته، هم بیانگر افزایش نیازها و هم نشان‌دهنده توانمندی روزافزون آرسا در پاسخگویی مؤثر و پایدار است
ارائه خدمات جامع برای پناهندگان و جوامع میزبان
دستاوردهای آرسا ریشه در تنوع و عمق برنامه‌های آن دارد. این انجمن در طول هفده سال گذشته، رویکردی تلفیقی را دنبال کرده که هم به نیازهای فوری پاسخ می‌دهد و هم بر تاب‌آوری و توانمندسازی بلندمدت تمرکز دارد.
حفاظت و حمایت حقوقی
آرسا با ارائه مشاوره حقوقی، آگاهی‌بخشی درباره حقوق و ارجاع به نهادهای ذی‌ربط، هزاران پناهنده را در مسیر دسترسی به خدمات قانونی و پیشگیری از سوءاستفاده و نقض حقوق یاری کرده است
آموزش و توانمندسازی
آموزش همواره یکی از ارکان اصلی فعالیت‌های آرسا بوده است. این انجمن برنامه‌های آموزشی رسمی و غیررسمی، دوره‌های زبان، آموزش‌های فنی‌ـ‌حرفه‌ای و کارگاه‌های آگاهی‌بخش متعددی برگزار کرده است. از جمله ابتکارات مهم، ایجاد مدرسه آنلاین برای کودکانی است که به دلایل مختلف امکان حضور در مدارس را ندارند. در حال حاضر، ۹۰ تا ۱۰۰ کودک از طریق این برنامه و با دریافت امکاناتی مانند رایانه و اینترنت، به آموزش دسترسی دارند
معیشت و توانمندسازی اقتصادی
آرسا از طریق آموزش مهارت‌ها، راهنمایی شغلی و حمایت از فعالیت‌های درآمدزا، به پناهندگان کمک کرده است تا به خوداتکایی اقتصادی دست یابند و نقش فعال‌تری در جامعه میزبان ایفا کنند
حمایت‌های روانی‌ـ‌اجتماعی و همبستگی اجتماعی
با توجه به آثار روانی و اجتماعی آوارگی، آرسا برنامه‌های متنوعی در زمینه حمایت روانی‌ـ‌اجتماعی، فعالیت‌های گروهی و رویدادهای اجتماعی اجرا کرده است تا سلامت روان و انسجام اجتماعی تقویت شود
برابری جنسیتی و توانمندسازی زنان
اجرای برنامه‌های هدفمند برای زنان و دختران، از جمله در حوزه‌های حفاظت، رهبری و دسترسی به خدمات، آرسا را به یکی از مدافعان جدی برابری جنسیتی در پاسخ‌های بشردوستانه تبدیل کرده است
رهبری در پاسخ‌های اضطراری و مدیریت بحران
توانمندی آرسا در واکنش سریع و مؤثر به بحران‌ها، به‌ویژه پس از زلزله‌های ۶ فوریه ۲۰۲۳ ترکیه به‌طور برجسته نمایان شد؛ یکی از ویرانگرترین فجایع طبیعی تاریخ معاصر کشور
آرسا در این بحران، تنها نهاد جامعه‌محورِ مبتنی بر پناهندگان بود که به‌صورت فعال و مستمر به پناهندگان آسیب‌دیده از زلزله خدمات ارائه داد. در مدت کوتاهی، این انجمن موفق شد:
-
به ۱۳٬۳۸۴ پناهنده آسیب‌دیده از زلزله خدمات اسکان و سرپناه ارائه دهد؛
-
به ۲٬۳۰۶ خانواده کمک‌هزینه نقدی معادل ۴ تا ۶ ماه اجاره مسکن پرداخت کند؛
-
برای ۳۵۰ خانواده دیگر کارت‌های نقدی جهت تأمین نیازهای اساسی توزیع نماید.
حدود ۹۵ درصد از بهره‌مندان، پناهندگانی بودند که در ۱۱ استان به‌شدت آسیب‌دیده جنوب‌شرق ترکیه زندگی می‌کردند. این عملکرد، جایگاه آرسا را به‌عنوان نهادی توانمند، مورد اعتماد و نزدیک به جامعه پناهندگان تثبیت کرد
مشارکت‌های راهبردی و اعتبار نهادی
یکی دیگر از دستاوردهای کلیدی آرسا در هفده سال گذشته، ایجاد شبکه‌ای قدرتمند از مشارکت‌های چندسطحی است. این انجمن با بیش از ۳۰ نهاد دولتی، سازمان بین‌المللی، سفارت‌خانه‌ها، دانشگاه‌ها و سازمان‌های جامعه مدنی همکاری داشته است؛ از جمله کمیساریای عالی پناهندگان سازمان ملل، صندوق جمعیت سازمان ملل، و بسیاری دیگر
آرسا همچنین از بنیان‌گذاران و رئیس فعلی شورای پناهندگان ترکیه است؛ پلتفرمی که ۳۰ سازمان فعال در حوزه حقوق پناهندگان و توسعه اجتماعی را گرد هم آورده است. این انجمن به‌طور فعال در سازوکارهای هماهنگی ملی و بین‌المللی از جمله سازوکار پاسخ پناهندگی به رهبری کمیساریای عالی پناهندگان سازمان ملل متحد، گروه‌های هماهنگی بین‌سازمانی و برنامه منطقه‌ای پناهندگان و تاب‌آوری (3 آر پی) مشارکت دارد.
تولید دانش، پژوهش و فعالیت‌های مطالبه‌گری
فراتر از ارائه خدمات مستقیم، آرسا نقش مهمی در تولید دانش، پژوهش میدانی و فعالیت‌های آگاهی‌بخش و مطالبه‌گرانه ایفا کرده است. شبکه گسترده این انجمن امکان دسترسی پژوهشگران، دانشگاهیان و خبرنگاران به جوامع پناهنده را فراهم کرده و به انتشار صدها گزارش و خبر کمک نموده است
در هفده سال گذشته، آرسا:
-
چندین گزارش پژوهشی درباره وضعیت پناهندگان در ترکیه منتشر کرده است؛
-
بیش از ۱۶۰ مصاحبه و همکاری رسانه‌ای و پژوهشی را تسهیل نموده است؛
-
بیش از ۱۴۵ کارگاه، سمینار و دوره آموزشی برگزار کرده است؛
-
در کنفرانس‌های ملی و بین‌المللی حضور یافته و تجربیات میدانی خود را به اشتراک گذاشته است
این فعالیت‌ها، آرسا را به پلی میان جوامع پناهنده، سیاست‌گذاران، پژوهشگران و رسانه‌ها تبدیل کرده است
شناخته‌شدن، اعتبار بین‌المللی و رهبری الهام‌بخش
تأثیرگذاری پایدار آرسا در طول سال‌ها، به کسب شناخت و اعتبار گسترده در سطح ملی و بین‌المللی انجامیده است. این انجمن به‌عنوان نهادی شفاف، پاسخگو و ریشه‌دار در جامعه، از اعتماد بالای شرکا، اهداکنندگان و جوامع هدف برخوردار است
نقطه عطف مهم در تاریخ آرسا، تقدیرهای بین‌المللی از رهبری آن بوده است. در سال ۲۰۲۳، بنیان‌گذار و مدیر آرسا، دکتر ذکیرا حکمت، به دریافت جایزه بین‌المللی زنان شجاع از سوی وزارت امور خارجه ایالات متحده نائل شد. وی همچنین در سال ۲۰۲۱ جایزه آنجلا بردت-کوتس را به دلیل نقش برجسته خود در حمایت از پناهندگان و تقویت همبستگی اجتماعی در ترکیه دریافت کرد
این افتخارات، بازتابی از اعتبار، صداقت و نقش اثرگذار آرسا در شکل‌دهی پاسخ‌های انسانی، فراگیر و مبتنی بر حقوق بشر است
جمع‌بندی: هفده سال تأثیر، و تعهدی مداوم به آینده
در طول هفده سال گذشته، انجمن آرسا به یکی از ستون‌های اصلی همبستگی با پناهندگان و پناهجویان در ترکیه تبدیل شده است. دستاوردهای این انجمن در حوزه‌های کمک‌های بشردوستانه، توسعه پایدار، توانمندسازی جامعه، پژوهش و مطالبه‌گری نشان می‌دهد که رهبری مبتنی بر جامعه و مشارکت فعال ذی‌نفعان تا چه اندازه می‌تواند مؤثر و ماندگار باشد
آرسا با تکیه بر پایه‌های نهادی مستحکم، مشارکت‌های قابل اعتماد و تعهد راسخ به کرامت انسانی و حقوق بشر، نه‌تنها به گذشته خود می‌بالد، بلکه با نگاهی مسئولانه و امیدوار به آینده می‌نگرد و به تلاش برای ساختن جامعه‌ای عادلانه، فراگیر و تاب‌آور برای همه ادامه خواهد داد